Bilge Yaroslav’ın Kutsal Kalıntıları

Bir lahit, beklenmedik bir iskelet ve Brooklyn’e uzanan iddia

Bu metin anlatı biçiminde yazılmıştır. İçindeki sonuçların bir kısmı belgeyle kesin, bir kısmı güçlü ama koşullu çıkarım, bir kısmı ise doğrulanmamış iddiadır; bu ayrımlar metin boyunca dille belirtilir. Her iddianın kaynağı ve kanıt seviyesi için sonda bağlanan tam dosyaya bakınız.

2009 yılının bir eylül sabahı, Kiev’in göbeğindeki Kiev Ayasofya Katedrali’nde bir grup uzman, Bilge Yaroslav’ın bin yıllık mermer lahdinin — 20. yüzyılda daha önce de birkaç kez açılmış olan o lahdin — ağır kapağını bir kez daha kaldırdı. İçeride bekledikleri şey, Kiev Rus’unun büyük knezi Bilge Yaroslav’ın kutsal kalıntılarıydı: 1054’te ölmüş bir knezin beden kalıntıları. Lahdin içinde bir iskelet vardı. Ama birkaç gün içinde, lahitteki kalıntıların, 1939–40’ta Yaroslav diye kimliklendirilmiş erkek iskeletle bağdaşmadığı; ana kimlik işaretlerinin ise baskın okumayla bir kadınla uyumlu olduğu sonucuna varıldı.

Yaroslav’a ait olduğu varsayılan erkek kalıntılar, onunla özdeşleştirilen lahdin içinden çıkmamıştı. Ve kimse ne zaman, nasıl gittiğini tam olarak bilmiyordu.

Bu, bir dedektiflik hikâyesi gibi başlıyor — ama sonunda elinizde bir suçlu değil, bir boşluk kalıyor. O boşluğu dolduran şeyse kesin belge değil, anlatı. Hikâyeyi anlamak için, kemiklerin nereye gittiğini değil, neyin kesin, neyin yalnızca iddia olduğunu ayırmak gerekiyor.

Önce bir knez, sonra bir mermer sandık

Yaroslav, tarihsel geleneğe göre 11. yüzyılın başında Kiev Rus’unu yönetti — bugün Ukrayna, Rusya ve Belarus anlatılarında farklı biçimlerde sahiplenilen o ortak Orta Çağ devletini. Kiev Ayasofya Katedrali onunla ilişkilendirilir; ölümünden sonra da oradaki, Bizans işçiliğiyle oyulmuş mermer lahde gömüldüğü kabul edilir.

Sorun şu ki, bu kabul hiçbir zaman kesintisiz bir kayıtla doğrulanmadı. Bir knezin beden kalıntılarının bin yıl boyunca aynı sandıkta kaldığını söylemek kolay; kanıtlamak başka şey. Ve 20. yüzyıl, bu sandığı birkaç kez açacaktı.

Kemikler Leningrad’a gidiyor

1930’larda katedral laikleştirilip müzeye çevrildi. 1936’da lahit, modern dönemde belgelenen biçimiyle açıldı. İçeriden tek bir kişi değil, karışık kemikler çıktı: incelemeye göre bir yetişkin erkek, bir yetişkin kadın ve çocuk kemikleriyle uyumlu karışık bir malzeme.

1939’da kaynaklarda aktarıldığına göre, Leningrad bağlantılı antropolog Vulf Ginzburg kemikleri inceleme için kuzeye götürdü. Laboratuvarda erkek ve kadın iskeletleri ayrıldı. Erkek iskelette, yaşlılıkta topallamaya yol açabilecek izler bulundu — ve bu, kaynaklarda Yaroslav’ın topal olduğuna dair bilgiyle örtüştüğü için, iskelet “Yaroslav” diye kimliklendirildi. Ünlü antropolog Mihail Gerasimov, kafatasından Yaroslav’ın yüzünü yeniden inşa eden bir büst yaptı.

Burada dürüst olmak gerek: bu kimliklendirme makul bir hipotez, ama kesin değil. Topallık, yaş ve genel uyum onu makul kılan ipuçları — ama erkek iskeletin gerçekten Yaroslav olduğu da DNA düzeyinde ya da kesintisiz bir saklama zinciriyle kapatılmış değil. (Fark şu: Sovyet hattında kayıtlı inceleme ve iade aktları vardır; diaspora hattında kritik taşıma halkaları belgesizdir. Bu, Sovyet kimliklendirmesini kesinleştirmez; yalnızca iki hattın aynı türden belgesizlik taşımadığını gösterir.) Kayda göre 1940’ta iki iskelet de Kiev’e geri gönderildi. Ama dikkat: kemikler lahde değil, müzenin deposundaki ahşap kutulara kondu.

Burada bir parantez açmak şart, çünkü hikâyenin sıkça atlanan yarısı bu: Stalin döneminde kutsal ve hanedanî anlam taşıyan bir lahdin açılıp kemiklerin başka bir şehre taşınması, yalnızca tarafsız bir “kataloglama” işlemi olarak okunamaz; kimin emriyle, hangi yetkiyle yapıldığı da belgelenmiş değil. Yani kemiklerin başına gelenleri yalnızca “savaş sırasında diaspora kaçırdı” diye okumak, hikâyenin Sovyet yarısını görmezden gelmek olur. İki tarafa da aynı soruyu sormak gerekiyor: belgen nerede? Ama bu, iki zincirin eşit güçte ya da eşit zayıf olduğu anlamına gelmez; yalnızca her iki tarafa da kendi iddiası kadar belge sorulması gerektiğini gösterir.

Kayıp pencere: 1940 ile 1964 arası

En kritik belirsizliklerden biri burada başlıyor. Kemikler 1940’ta depoya kondu. 1964’te lahit yeniden açıldı ve içine bir meşe sandık yerleştirildiğine dair bir tutanak düzenlendi. Tutanaktaki ifade çarpıcı: sandığın üstünde “Yaroslav’ın kalıntıları (?)” yazıyordu. O soru işareti, kurumun kendi belgesinde duruyor — yani kimlik, daha o gün bile şüpheliydi.

Daha da önemlisi: tanıklığa göre 1964’te yeni bir bilimsel inceleme yapılmadı. O işleme bizzat tanık olan bir müze görevlisinin yıllar sonra anlattığına göre, depoda iki değil tek bir sandık kalmıştı; sorumlu kişi onun Yaroslav’a ait olduğundan emindi ve lahde konmasında ısrar etti. Kadına ait kalıntıların ise Leningrad’dan hiç dönmemiş olabileceği düşünülüyordu — ki bu da sandığın sürekliliğini ve sonraki müdahale ihtimallerinin dışlanmasını gerektiren ayrı bir varsayım.

Bu tanıklık ve sandık sürekliliği doğruysa, sonuç şu: 2009’da lahitten kadınla uyumlu kalıntılar çıktıysa ve o sandık 1964’te konan sandıkla aynıysa, demek ki erkek/Yaroslav kemikleri çok daha önce, 1964’ten bile önce kaybolmuş olur. Bu varsayımlar altında kayıp penceresi güçlü biçimde 1940 ile 1964 arasına daralır — kemiklerin lahitte değil, depoda olduğu yıllara. “Lahdin kapağı çok ağırdı, kimse gizlice çalamazdı” itirazı da bu senaryoda belirleyici olmaktan çıkar: çalınacak şey zaten lahitte değildi.

(2009’da çıkan kalıntıların kime ait olduğu ise ayrı bir muamma; baskın okuma kadın yönünde, ama osteoloji kesin değil — uzmanlardan biri kafatasının erkek bile olabileceğini, dolayısıyla iskeletin Yaroslav’ın eşi mi yoksa oğlu mu olduğunun açık kaldığını söyledi. Kamuya ayrıntılı yansımadı.)

Ve sonra: Amerika

Yaroslav’a ait beklenen erkek kalıntıların 2009’da sandıkta olmadığı ortaya çıkınca, gözler bir başka anlatıya çevrildi — bazı Ukrayna diaspora kaynaklarında yıllardır aktarılan bir hikâyeye. Bu hikâyeye göre kemikler 1943’te, İkinci Dünya Savaşı sırasında Kiev’den çıkarıldı: önce bir başpiskoposa teslim edildi, sonra anlatıda “Alman binbaşı” diye geçen, kimliği ve adı ayrıca tartışmalı bir kişi tarafından alındı, Varşova’ya götürüldü, oradan da 1950 dolaylarında Amerika’ya taşındı. Bugün, bazı aktarımların son halinde, kemiklerin Brooklyn’deki bir Ukrayna kilisesinde olduğu söyleniyor.

(2009 açılışının kendi kurumsal ve siyasi bağlamı ayrı bir tartışmadır; burada kritik olan, açılışın bu Amerika hattını kanıtlamadığı, yalnızca arama yönünü oraya çevirdiğidir.)

Çekici bir hikâye. Sorun şu ki, bu dosyada görülen kaynak evreninde zincirin hiçbir kritik halkası birincil bir belgeyle doğrulanmış değil. Bu dosyada taranan kayıtlarda — Alman idaresi, savaş, göçmenlik-gümrük ve kilise envanteri dahil — bu kemikleri izleyen birincil bir iz gösterilemedi.

Üstelik bu anlatıyı destekleyen diaspora kaynakları, özellikle kemiği kimin sakladığı konusunda kendi içlerinde tutarlı bir zincir vermiyor. Kemiği kimin sakladığı sorusuna bir kaynak bir isim, başka bir kaynak bambaşka bir isim veriyor; bir anlatıda kemikler New York’ta “bir yatağın altında” saklanmış. Kemiklerin tam olarak nerede olduğu iddiası da zaman içinde kaymış: önce belirsiz “New York’ta biri”, sonra New Jersey’deki bir mezarlık, en son Brooklyn. Üstelik bu yerler — Bound Brook, Brooklyn ve farklı diaspora kilise yapıları — tek bir blok değil, ayrı ama akraba çevreler. Hikâyenin can alıcı kısımları, doğrudan olay tutanaklarından çok, geç tarihli atıflar ve sözlü/ikincil aktarımlar üzerinden duruyor. Üstelik bu “kemikler Brooklyn’de” çerçevesini en yüksek sesle taşıyan kaynaklar, beklenenin aksine, ağırlıkla Rus basınıdır — bu da iddianın yanlış olduğunu değil, lokasyon anlatısının kim tarafından dolaşıma sokulduğunu düşündürür.

Bugün kanıt olarak anılan unsurun niteliği de burada kritikleşiyor. Aramayı yürüten müze yönetiminin “belgesel doğrulamamız var” dediği unsur, görünen dosyada yazılı bir envanter değil, bir başpiskoposun sözlü aktarımıdır. Yani belge değil, ağızdan aktarılan bir hatıra. Üstelik bu dosyada taranan kaynaklarda, iddianın merkezindeki Brooklyn’deki cemaate ait kapatıcı bir envanter ya da açık doğrulama görülmedi — tıpkı Rus Ortodoks tarafının bu saklama zincirine dair doğrudan bir açıklamasının da bu kaynak evreninde bulunmaması gibi.

Bir de ikon var — ama kemikleri tek başına kanıtlamıyor

Hikâyenin ikna gücünün önemli kısmı aslında kemiklerden değil, onlarla birlikte anıldığı söylenen bir ikondan geliyor: Aziz Nikolaos’un “Mokriy” ikonu. İkonun da benzer bir yolculuk yaptığı, sonunda Brooklyn’e ulaştığı anlatılır.

Ama burada da zemin kayıyor. Brooklyn’deki nesnenin orijinal mi yoksa kopya mı olduğu hiçbir zaman doğrulanamadı — bu konuda kaynaklar uzlaşmaz: bir anlatı nesneyi orijinal sayarken, başka bir uzman Brooklyn’deki nesnenin kopya olabileceğini öne sürer; sonraki değerlendirmelerde ise hem orijinal hem kopya ihtimali birlikte anılır. Dahası, ikonun hikâyesi doğru olsa bile, bundan kemiklerin de aynı sandıkta, aynı yoldan gittiği sonucu çıkmaz. İkon, kemik anlatısı için tek başına fiziksel çapa sayılamaz; çünkü ikonun kendi özgünlük ve güzergâh zinciri de kesinleşmiş değil.

Kesinliğin bittiği yer

Geriye ne kalıyor? Şunu kesin biçimde biliyoruz: 2009’da lahidden çıkan kalıntılar, Yaroslav’a ait olduğu beklenen erkek iskeletle bağdaşmadı. (İçerideki kalıntılar baskın okumayla bir kadına işaret ediyor; ama osteoloji kesin değil — kafatası için erkek, hatta Yaroslav’ın eşi ya da oğlu olabileceği ihtimalleri bile dile getirildi.) Şunu güçlü ama koşullu bir çıkarımla söyleyebiliyoruz: kemikler muhtemelen 1940 ile 1964 arasında, Sovyet müze deposundayken kayboldu — ki bu kesin bir sorumluluk tayini değil, tanıklık ve sandık sürekliliği doğruysa geçerli bir sonuç. Şunu ise bilmiyoruz: kemiklerin bugün Amerika’da, Brooklyn’de olduğu. Bu, kanıtlanmış bir olgu değil; fiziksel bir teyit — bir kemik, bir DNA testi, bir envanter kaydı — bekleyen bir iddia. Bu, hattın yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca doğrulanmadığı anlamına gelir.

Hikâyenin en dürüst hali bu: Yaroslav’a ait olduğu düşünülen erkek kalıntılar kayıp, ve bu iddiayı ortaya atanların elinde bağımsız bir araştırmacıyı tatmin edecek türden birincil bir belge henüz yok. Belki kemikler gerçekten Atlantik’in ötesine taşınmıştır; belki de Sovyet/Kiev müze fonlarındaki bir karışıklıkta geri dönülmez biçimde kopmuştur. Şu an ikisini ayıracak fiziksel ya da belgesel bir teyit masada değil.

---

Terminoloji notu: Rusça мощи terimi, Ortodoks-Hristiyan bağlamında hürmet edilen kutsal beden kalıntılarını ifade eder; Yunanca λείψανα, Latince reliquiae, İngilizce relics / holy relics karşılığıdır. Türkçede teknik karşılığı röliktir. Ancak bu dosyanın konusu kalıntıların kimliği ve yer değiştirme zinciri olduğu için, kanıt ve antropoloji bağlamında nötr kalıntılar / beden kalıntıları terimleri tercih edilmiştir. Kutsal rölikler / kutsal kalıntılar ifadesi yalnızca Ortodoks hürmet ve tarihî-dinî bağlamı anlatırken kullanılmıştır. “Kutsal emanetler” terimi, Türkçede güçlü Topkapı–İslamî çağrışım taşıdığı için ana terim olarak kullanılmamıştır.

Bu yazı, geniş okur için hazırlanmış anlatı sürümüdür. Her iddianın kaynağı, belge durumu, kanıt seviyesi ve karşı argümanların ayrıntılı dökümü için tam dosyaya (kanıt sürümü) bakınız: Yaroslav’ın Kayıp Kalıntıları — Kiev’den Brooklyn’e İddia Edilen İz ve Aktörleri.

— Cartographus Mentis / Open War Studies · TR-Popüler v1.8